Omtrent haiku en senryu !

21 oktober, 2008 door luc

Na de poëzie-avond in Kunstencentrum Mansveld in juli 2008, waren heel wat aanwezigen enthousiast over de Haiku-dichtvorm.
Walter Vereertbrugghen, secretaris van de Haiku-kern Brabant en winnaar van diverse Haiku-prijzen  heeft speciaal voor de vrienden van Mansveld een uitgebreid artikel gepleegd over het specifieke van Haiku als dichtvorm.

_mg_8166resize.jpg


Omtrent haiku en senryu (1)

Walter Vereertbrugghen

Wat is haiku?

Voor wie zich wil toeleggen op haiku, kan het raadplegen van een encyclopedie van enig nut zijn. Maar… welke encyclopedie? De ene is de andere niet.

“Haiku, ook hokku genoemd, Japanse poëtische vorm bestaande uit 17 lettergrepen, geordend in drie regels van 5, 7 en 5 lettergrepen elk. Ontstaan als de eerste drie regels van de 31 lettergrepen tellende tanka, of kort vers, begon haiku met deze oudere vorm te rivaliseren in de Tokugawa-periode (1603 – 1867). Toen tilde de grote meester Matsuo Basho haiku op tot een meest verfijnde en gewichtige kunstvorm. Sindsdien is haiku de meest populaire poëzievorm gebleven. Veel van Basho’s haiku waren eigenlijk de hokku (aanvangsvers) van een renga (kettingvers). De term haiku is afgeleid van de eerste lettergreep van het woord haikai (komisch vers van 17 lettergrepen) en de tweede lettergreep van het woord hokku; gedurende eeuwen waren deze twee termen haikai en hokku synoniemen van haiku. Oorspronkelijk bleef het onderwerp beperkt tot een objectieve beschrijving van de natuur, waarin een van de seizoenen diende gesuggereerd te worden. Die beschrijving diende een duidelijke emotie op te wekken, alhoewel deze slechts impliciet aanwezig mocht zijn. Later werd het gamma van onderwerpen uitgebreid, maar haiku bleef de kunst om veel uit te drukken en nog meer te suggereren met zo weinig mogelijk woorden. Andere vooraanstaande haikumeesters waren Buson in de 18de eeuw, Kobayashi Issa in de 18de en 19de eeuw, en Masaoka Shiki  op het einde van de 19de eeuw.”

Dit is wat - in vertaling - te lezen staat in “The New Encyclopaedia Britannica – Micropaedia – Ready Reference”, vijftiende druk, Encyclopaedia Britannica Inc., Chicago, 1991, bladzijde 619, trefwoord “haiku”.
Deze uitleg mag als redelijk volledig beschouwd worden, maar wie zelf haiku wil schrijven, heeft hier beslist niet genoeg aan. Er wordt te weinig aandacht besteed aan de te gebruiken taaltechnieken. Bovendien moet de lezer de Engelse taal machtig zijn. Even verder kijken …

“Haiku m. Zeer korte Japanse versvorm. - Encycl. Theoretisch bestaat de haiku uit één enkel vers van 17 lettergrepen, maar het wordt meestal in drie regels van resp. 5, 7 en 5 lettergrepen geschreven. De haiku moet aan een aanzienlijk aantal subtiele voorschriften voldoen. Zo moet er een sleutelwoord in te vinden zijn dat één der vier jaargetijden aanduidt. Voorts moet er o.m. een volledige overeenstemming bereikt worden tussen de klank- en de gevoelswaarde der woorden, en tussen de suggestieve kracht van de inhoud en van de vorm. De haiku ontwikkelde zich uit de haikai. Een der bekendste haikudichters was Basho Matsuo.”

Dit is de volledige uitleg uit de “Grote Nederlandse Larousse Encyclopedie in 25 delen”, eerste druk, Heideland-Orbis, Hasselt, 1975, trefwoord “haikoe”.
Hier wordt meer aandacht besteed aan de te gebruiken taaltechnieken en aan de vorm, maar de geschiedkundige filosofische achtergrond en de mentale ingesteldheid blijven onvermeld. Wel dient gezegd dat het begrip “haikai” op dezelfde bladzijde kort wordt uitgelegd.

“Haikai of hokku: m. klein Japans vers, 3 versregels bevattend van 5, 7 en 5 lettergrepen. (Hierbij de vertaling van een haikai: Vuur onder de as. Huis onder de sneeuw. Middernacht)”

Dit is de volledige, vertaalde uitleg uit de “Larousse du 20ième siècle”, eerste druk, Maison Larousse, Parijs, 1930, trefwoord “haikai”.
Deze uitleg laat de belangstellende op zijn honger teren. Daarenboven wordt over het begrip haiku zelf met geen woord gerept. En dat het voorbeeld, van welke dichter het ook moge zijn, ongelukkig gekozen werd, is het minst wat men kan zeggen.

“Haiku is de hedendaagse naam voor de Japanse versvorm hokku, het eerste deel (de eerste drie regels) van de tanka, die in totaal bestaat uit vijf regels van resp. 5, 7, 5, 7, 7 lettergrepen.” Basho (1644 – 1694) was de beroemdste hokku-dichter. Tanka en haiku zijn nog populair bij amateurs in Japan (en ook daarbuiten).”

Dit is de volledige uitleg uit de “Grote Winkler Prins, encyclopedie in 26 delen”, negende druk, Elsevier, Amsterdam en Antwerpen, 1991, trefwoord “haiku”.
Wat hierboven staat, is voor de belangstellende verre van voldoende om zelfs ook maar een summier beeld te verkrijgen van wat met haiku wordt bedoeld. Wie in dezelfde encyclopedie verder gaat zoeken op de trefwoorden “tanka” en “hokku”, vindt bitter weinig …
Als klap op de vuurpijl komt deze encyclopedie met dit voorbeeld van haiku:

Drie goede regels
Zeventien lettergrepen
Genoeg is genoeg

H.H. Polzer


Dit voorbeeld is echter een totaal verkeerd uitgangspunt voor wie haiku wil doorgronden. De lezer moge zich wijselijk beperken tot de derde regel van het schrijfsel van Polzer en dan zijn aandacht besteden aan wat volgt.

****

De aard van haiku zelf is complex. Wat hieronder geschreven staat, vertelt niet wat haiku precies is of zou moeten zijn, of niet zou mogen zijn. Het zijn slechts overwegingen die de bewustwording van haiku ten goede kunnen komen. Ze zijn afkomstig van meerdere personen en werpen daarom een streepje licht op haiku vanuit verschillende hoeken. Elk afzonderlijk puntje is een gedachte op zich en daardoor voor de lezer het overdenken waard. Hopelijk is het geheel vruchtbaar genoeg om meer te zijn dan de som der delen.

* Haiku is als een zacht lonken, een half geopende deur, een zuiver geveegde spiegel.

‘t Eendje kwam boven;
al wat onder water was,
stond in zijn ogen.                               Joso

* Haiku is een middel om terug te keren naar de natuur, naar de echte maan, naar onze bloesems, ons natuurlijk vallend blad. Het is de weg waarin de koude winterregen, de avondzwaluwen, de dag in zijn warmte en de lengte van de nacht werkelijk tot leven komen, deelnemen aan onze menselijkheid en hun eigen stille, uitdrukkelijke taal spreken.

Een nacht zonder maan -
klaaglijk roepen pluvieren,
hun nest verloren.                              Matsuo Basho

* Haiku vermijdt het prachtige, het oneindige en het eeuwige. De onvolkomenheden van haiku neigen naar het zwakke en gevoelige, en vermijden al te nadrukkelijke lyriek.

Mijn schaar naderde
de witte chrysant - en bleef
even aarzelen.                              Yosa Buson

* Haiku schrijven is het optekenen van ervaringen, van wat kostbare zaken en sensaties lijken, maar het vereist alomvattendheid van de schrijver. De bron van haiku is het leven zelf. Het hier en nu verdient alle aandacht.

Een tempel, waar
pioenen bloeiden, liep ik voorbij;
het spijt me nu.                              Yosa Buson

* Haiku heeft betrekking op één ogenblik en op de ontroering daaraan verbonden.

Een vuurvlieg flitste,
kijk! had ik haast geroepen,
maar ik was alleen.                              Taigi

* Haiku is poëzie, maar er is zeer veel poëzie die geen haiku is. Haiku is geïnteresseerd in het gewone, het alledaagse. Haiku moet het niet hebben van pracht en praal, maar keert zich binnenwaarts, naar het oneindig kleine en subtiele, niet naar het enorme en sublieme.

Ergens verborgen
in een wilg zingt een lijster,
ver weg een andere.                              Marcel Smets

* Het onderwerp van haiku moet eenvoudig zijn. Niets is klein voor hem die aanvoelt met grote gevoeligheid.

Het tere plantje -
ten langen leste kreeg het
een wankele bloem.                              Kobayashi Issa

* Haiku maakt gebruik van alledaagse woorden om zich los te maken van het alledaagse.

De lente gaat heen,
maar lang blijft zij aarzelen
in late bloesems.                              Yosa Buson

* Haiku is een soort van satori, of verlichting, waarin we in het leven van de dingen kijken.

Voorjaarsregen glijdt
over bomen naar beneden
en wordt fris bronvocht.                              Matsuo Basho

* Haiku is de schepping van dingen die reeds bestaan en omschreven zijn, maar de dichter nodig hebben om tot hun volle recht te komen.

Een koekoek vliegt weg -
waar hij tot een stipje wordt,
ligt een ver eiland.                              Matsuo Basho

* Haiku is de poëzie van de dingen zelf en niet het poëtisch manteltje dat er overheen gelegd wordt.

Verder schuift de slak -
de schoonheid van het trage
wordt langzaam zichtbaar.                              Gaby Bleyenbergh

* Een haiku is als een vinger die naar de maan wijst. Als de hand vol juwelen zit, zien we niet meer waarnaar ze wijst.

Stofjes drijven
door een smalle baan van licht
naar onzichtbaarheid.                              Adri van den Berg

* Haiku is emotie, gesprokkeld in rustige momenten.

Als niemand het ziet,
ruik ik aan een roos in de tuin -
ik, een volwassen man.                              Bart Mesotten

* Haiku toont ons wat we reeds wisten, maar niet meer weten dat we het wisten.

‘t Kleinste kamertje -
achter de gesloten deur
ritselt een dagblad.                              [onbekend]
* Hij die met haiku begaan is, streeft er naar de vierentwintig uur per dag te leven en te beleven en elk moment een eigen betekenis te gunnen; intens of diffuus, dat doet er niet toe.

Bij het studeren
de eenzaamheid verdurend,
voeg ik houtskool toe.                              Seishi Yamaguchi

* In haiku kan men de geur waarnemen van het landelijke, het dorpse, zolang deze niet wordt opgenomen in de walm van het idyllische en onwezenlijke. Hierdoor blijft haiku populair en volks van karakter.

Verdorde velden;
een enkel lichtje gaat ginds
een huisje binnen.                              Masaoka Shiki

* Iedere haiku heeft een soort soepelheid, die echter beslist geen vaagheid is. Deze soepelheid  laat dichter en lezer toe de dingen te zien, enerzijds in hun op zichzelf staande verscheidenheid, en anderzijds in hun veelvuldige samenhang.

Toen ‘t nachtlicht uitging,
kwam het geluid van water
door de avondkoelte.                              Masaoka Shiki

* Haiku neemt zoveel als mogelijk is woorden weg tussen het ding zelf en de lezer. De woorden die overblijven, moeten dan ook de sterkste zijn.
Ook al laat het onderwerp niet toe het gewoon of aards te behandelen, toch is het goed om terug te keren tot de materie om geen voeling te verliezen met de grondbetekenis ervan.

* De geest van haiku streeft er naar harmonie te vinden en te herkennen, en harmonie kan overal gevonden worden.

Drie populieren
ruisen samen in hun top -
een open driehoek                              Suzanne Honée

* Als haiku op het eerste zicht broos en dun lijken, dan is dat gedeeltelijk te wijten aan het vermijden van elk uitwendig vertoon van diepte. Die diepte zit verborgen onder een laagje humor of zogezegde eenvoud.

Bij de haarkapper
wordt het wereldgebeuren
tot dorpsniveau verknipt.                              Ferre Denis

* In haiku valt het  op hoe de geest gestimuleerd wordt door de afwezigheid van een verwachte zaak of sensatie.

Haar liefdesbriefjes
ontvangt hij via e-mail,
ongeparfumeerd.                               Walter Vereertbrugghen

* Een goede benadering van haiku is het zichzelf kunnen wegcijferen, het onopvallend op de achtergrond treden om de diepste aard der dingen te begrijpen en erin op te gaan. Wanneer iemand bij het schrijven van een haiku in een staat van zelfloosheid verkeert, dan is die haiku geen waterval van schoonheid op zich, maar een niet gevraagd vlot waarmee de rivier wordt overgestoken.

Alleen met vleugels
kan men zich toevertrouwen
aan een dunne twijg.                              Inge Lievaart

Wanneer men iets beleeft waarbij het hierboven geschrevene als het ware tegelijk en spontaan opborrelt in de geest, dan beleeft men een haikumoment. Haiku is de verwoording daarvan.

****

Senryu ademt de geest van haiku, maar de mens met zijn beperkingen, tekortkomingen, goede en slechte eigenschappen, kortom de mens in zijn volle menselijkheid, staat er centraal.

Vakantiefoto
beide vrouwen staan er op
hun ruzie niet.                              Piet Courant

Al is humor niet het monopolie van onze eigen soort, toch wordt geen levend wezen zo getypeerd door humor als de mens. Senryu berust op objectieve waarneming net zoals haiku, maar wordt ook nog eens in een humoristisch badje gedompeld.

Het leeglopend bad:
knieën en buik stijgen op
als drie atollen.                              Bart Mesotten

Metrostaking.
Onder de drukke stad
gaapt een leegte.                              Hubert De Splenter

Walter Vereertbrugghen
veewee@compaqnet.be

Walter Vereertbrugghen is secretaris van Haiku Kern Brabant.
Een van zijn verzen werd gepubliceerd in de maandelijkse haikurubriek van ‘Mainichi Daily News’, een gezaghebbende krant in Japan.
Hij won in 2000
  een prijs in het Eerste Internationaal Haiku Festival van Ashiya en daarna de eerste prijs in de Y2K-wedstrijd, georganiseerd door Haiku Kern Antwerpen.
Hij publiceerde het bundeltje ‘Het lied van de merel – Haiku en aanverwanten’ in 1999. In 2000 leverde hij op de haiku-site van het Japans magazine ‘Mushimegane’ een bijdrage over het werk van een aantal buitenlandse haikudichters, wier verzen zijn opgenomen in ‘Haiku sans frontières’, een bloemlezing onder leiding van André Duhaime.
In hetzelfde jaar vertaalde hij de haikubundel ‘Over de grenzen heen’ van Luc Vanderhaeghe in het Frans.

Contactadressen

Willy Vande Walle
Voorzitter Haiku Centrum Vlaanderen
Waaienbergstraat 14
3090 Overijse

Max Verhart
Voorzitter Haiku Kring Nederland
Mr. Spoermekerlaan 30
5237 JZ ’s Hertogenbosch

 

roos-resize.jpg


 

 

Gepost in Algemeen, Haikoe, Poëzie

3 Reacties

  1. Martin Campbell

    An excellent work! KEEP IT UP![url=http://0102lookdating.freehostia.com/?texas-department-of-correction-offender-lookup]older women looking for younger guys[/url]

  2. Christine & Josepha

    Alles Gute zum Geburtstag![url=http://0102lookdating.freehostia.com/?looking-for-womens-jersey-dresses]looking for womens jersey dresses[/url]

  3. Hannes Schneider

    A very impressive and well organized site.[url=http://0102lookdating.freehostia.com/?lookatmenow]forward looking statements[/url]

Plaats een Reactie